Jr. Retiro 346 Urb. Tahuantinsuyo Cusco - Perú
Telf.:(51) 84 235931 - 236202 - Fax:(51) 84 225552
Centro Guaman Poma de Ayala - 30 años con el Cusco

Ankamanta / El Águila

Posteado en Arte,Cusco,Publicaciones por cvenero el 06 Abril, 2011.

La Unidad de Capacitación del Centro Guaman Poma de Ayala (CGPA) junto con la Asociación Pukllasunchis acaban de publicar “Ankamanta / El Águila”, un cuento popular andino que ha sido recopilado por Uriel Escalante Rosas, traducido al español por Hilda Cañari Loaiza y las ilustraciones estuvieron a cargo de Jaime Araoz. Puedes adquirir  “Ankamanta / El Águila” en el local del CGPA en Jirón Retiro 346 – Barrio Tahuantinsuyo.

Recomendamos esta importante lectura para toda la familia. Compartimos el texto original en sus dos versiones disponibles (quechua y castellano):

Ankamanta

P’itiq llaqtapis, Pitukacha sutiyuq warmi kasqa, chay warmiqa manas wawayuq kayta atisqachu.

Ancha unayñas qusanwanpas tiyakusqa, iskayninkus anchatapuni wawayuq kayta munapakusqaku. Lliw runatas wawata munapakuspa nin, “imayna runaraq wawayuq, ñuqataq mana wawayuq rikukuni”, nispa.

Huk p’unchawñataqsi Pitukachaqa  mama Asuntaqpata walikuq rin, paytas rimapayakun:

-Hatun mamitay qamqa yachachkankitaq mana wawayuq warmikunapaq hampi tupachiytaqa, manan wawayuq kayta atinichu, sinchitan wawayuq runakunata munapakuni, ichapas wawayuq kayman, qusaypas anchatañan churiyuq kayta munapakun, mamitay Asunta.

Mama Asuntañataqsi nin:

-¡Yaw Pitukacha!, qamraykulla chay hampita tupachipusqayki, ichaqa amapuni pimanpas willankichu nitaq rikuchinkichu, manan pipas yachananchu nitaq rikunanchu. Allinta uyariway, chay hampitaqa qamllan tutallamanta upyanayki, mana piqpa rikusqallanmi upyanayki.

Pitukacha, wasi qhipayki pirqa patallaman sañupi sapa tutamantan matita saqisaq, utqayllaya mati upyaqqa hamunki.

Paqarisnintinsi Pitukachaqa chiqaqta tutallamanta utqaylla pasatamun, chayarquqtinsi matina sañuqa ch’usaqllaña kapuchkasqa.

Ancha mancharisqas matina sañuta qhawaykun, manas ima hampipas kasqachu, hinas khuyay khuyay llakisqa Pitukachaqa wasinman kutipun.

Matitaqa ñan purikuq runas upyarqapusqa, ch’akiypi purikuchkaspas hampi matitaqa tarikuspa sumaqtaraq upyarqapun.

Pitukachaqa mana matita tarispas, ancha llakisqa qhipapun. Purikuq runañataqsi ichaqa karutaña utqaylla purin, purin. Payqa manas ima mati upyasqantapas yachanchu nitaq yuyarinchu.

Runaqa hinas ñannintakama phaway phawaylla siqaykuchkan.

Unay purisqanmanñas yanqapuni lluq’i ch’upan punkiyta qallarin, sapa khapariqtinsi runaq ch’upanqa nanan, hinallapis chakinqa nisyuta punkispa  llasarqapun, chayqa ñanpa hawanmansi ancha mancharisqa  samaykunanpaq muyuykun.

Runaqa rimapakunsi:

-¡Imataq kay asnaqri!- nispas. Chiqapaq chakin punkipakuqtinraq

sañupi mati  upyamusqantapas  yuyarin. Chay mati upyamusqaypaschá chakiytaqa punkichiwachkan, riki. Icha ima suq’achu hap’iwanpas- nispa.

Purikuq runaqa manañas nanayta atipanchu, sapa llamiykukuqtinsi ch’upanqa astawan nanan, mana tupaykuysi, astawansi punkiylla punkin.

Hinas unayña, yaqa qanchis killahinaña ch’upan punkisqa purin, qhipakunamanqa manañas puriytapas atinñachu, hina kumpalayaspallas kawsakun, manas maytapas riyta atinñachu, sinchi llakisqa  kachkallaqtinsi hina qhipallaman punkisqa ch’upanqa papa wayk’uhinaraq phatamun. Lluq’i ch’upanmantas munay  wawachaqa waqaykuspa phatarqamun.

Runaqa ancha mancharisqas  warmi wawachataqa t’ankar sach’a pataman wikch’un.

“¡Ima machu suq’achá kayqa riki!” nispas purikuq runaqa may purinan ñanta  pasatapun, mancharisqas ripun.

Warmi wawachaqa t’ankar sach’a patapis khuyayta waqaykun.

Wawachaq waqasqanta uyarispas hanaqpachapi phawaq ankaqa raprantapas anchata mast’arisparaq hanaqpachamanta uraykamun.

Ankaqa t’ankar sach’a patamansi tiyarqamun, warmi wawachataqa sumaqta munaykukuspas, iskaynin chakinwan hap’irquspa muyu muyurisparaq hanaqpachaman chinkayachipun.

Ankaqa Aranq’uma sutiyuq hatun qaqa mach’aymansi wawachataqa apan. Chay mach’ay ukhupis ancha munasqata uywan.

Manas pipas chay mach’aytaqa rikunchu, chaypis sumaq quri k’irawpi warmi wawachaqa tiyan.

Ankataqsi chayllaman karu urqukunamantaraq mikhunanta apamun.

Chay warmi wawachaqa chay mach’aypiqa p’aqu quri chukchallayuqñas wiñan.

Warmi wawachaqa ñas hatunña, ankaqa wawamansi sutita churan. “Ch’aska”  sutitas churan.

Unayñas chay mach’aypiqa tiyanku, hinas wiñan, warmi wawachaqa sipasmanñas tukupun, ancha munay munay sipasmansi tukupun.

Sipaspaqa chukchankunapas sumaqta llipipipisparaqsi mach’aymanta qhawamuqtin k’anchariq.

Ankaqa karu llaqtakunataraqsi sapa p’unchaw riq, chay  llaqtakunamantaraqsi ususinpaq qurita apamuq.

Sapa kutimuspas maman ankaqa chukchantapas yupaq, sipas mallqutaqa ancha munasqatas uywan.

Ch’askaqa maman ankaq karu llaqta rinankamas, mach’ay punkuman lluqsimuspa ruphaychapi q’uchukuchkasqa, chay p’unchawsi taruka chakuq waynaqa hatun qaqaq uranta chimparquchkaspa Ch’askata rikurqun, mancharisqaraqsi sipastaqa qhawarin. Sumaq sumaq sipas Ch’askataqa manas ñawinpas qhawasqanpi taripaytapas atinraqchu. Waynaqa anchatapunis Ch’askachaq sunqunta suwan. Waynaqa Ch’aska qhawaqsi hatun qaqa sikita sapa p’unchaw kuti t’ikraykamun.

Hinallataqsi Ch’askapas sapa p’unchaw mach’ay punkuman lluqsimun.

Maman ankaqa tutallamantas karu llaqtakunata mikhuna maskaq pasatamun, chayta rikuspañataqsi huk p’unchaw waynaqa Ch’askata waqyan:

-¡Yaw Ch’askacha, uraykamuy!- nispa. Ch’askachaqa mana uyariqsi tukun.

Anchataña waqyapayamuqtinsi Ch’askaqa waynaq kasqanman uraykamun. Iskayninkus munanakuyman haykunku, sumaqtas rimayninkuta tupachinku, ancha munanakuymansi haykunku.

Waynas nin:

-Ch’askacha, anchatapuni munakuyki, sumaq chukchaykin, munay ñawichaykin sunquyta suwawan, ¿maypitaq qamri karqanki, mana piqpa rikusqanri?

Chaysi waynaqa sunqu rurunku watanankupaq Ch’askachaq simp’anmanta  quri chukchanta hurqurqun.

Ch’askachataqsi nin:

-¿Imapaqmi chukchayta hurquwanki?, kunanqa mamaychá qampa huchaykimanta qarqumuwanqa, sapa p’unchawmi mamayqa chukchayta yupan.

Chiqaqpaqsi mama ankaqa inti haykuyta kutimun, utqayllas ususinpa chukchanta yuparqun, chaysi mana chukchanta hunt’asqata tarispa, phiñasqa Ch’askachata tapun:

-¿Pin chukchaykita hurqurqusunki?- nispa.

Ch’askataqsi nin:

-Mamay, kay luruchaykin chukchaytaqa ch’aptarquwan- nispa.

-Manaña hayk’aqpas chukchaykita hurqunasuykipaq- nispas ankaqa luruchata sipirqapun.

Waynaqa paqarisnintinpas yapamantas Ch’askaq chukchantaqa t’ilarparillantaq, chaytapas Ch’askaqa, kay allquchaykin t’ikrarquwan ninsi. Ankaqa allquchatañataqsi sipirqapullantaq.

Chayhinallapis kay waynaqa Ch’askata karu llaqtaman yukarqapun, chaysi iskayninku chinkapunku.

Ankaqa, mana ususinta tarispas ima khuyayta waqaykuspa puriykun. Ch’aska ususinta maskaspas llaqtan llaqtanta puriykun.

Hina lliwta tapukachakuspa purisqallanpis waynaq makinpi tarin.

P’itiq llaqtapiñas tarin.

Ankas Ch’askata tapun:

-¡Khaynaniraqta waqaykuspan maskamuyki!, ¿imaraykun wasiykimanta kaykama  phawamurqanki? Tarirquykiñataq chayqa, kunanmi uyariwanki: manataq ñuqaq munayniymantachu phawamunki chayqa, sumaq kayniykitan chinkachipusaq, ñak’arichisqaykin- nispas Ankaqa paña rapranwan Ch’askaq lluq’i uyanpi ch’aqlan, chaysi lluq’i uyan kawallu uyaman tukurqapun.

-Aman hayk’aqpas maskamuwankichu- nispa ankaqa nitamun.

Phawayllas ankaqa hanaqpachaman phalaripun, sunqun k’irisqa,  ancha llakisqas, khuyayta waqaspa pasapun.

Chayta rikuspas Ch’askaqa anchatapuni  maman ankamanta waqaykun.

Hinas waynapas Ch’askata llullaykun, manas imawanpas Ch’askaq sunqunqa thak ninchu.

-Ñuqaq huchaypin riki kayhinata mamayki rurasunki. Imayna pusamunay hinan uywasqayki- nispa waynaqa Ch’askata llullapun.

Ch’askaq kawsaq masin waynaqa, iskay wawqikunallas kasqaku, chaysi waynakunataqa tayta mamanku kamachimun:

-Qhachuniykuna riqsiytan munani, qhapaq kayniyta churiykunaman rakinaypaq- nispa.

Ch’askawan kawsaq waynaqa sullk’as kasqa, chaysi tayta mamankuman warminku riqsichinankupaq, huk p’unchawpaq yuyasqaku.

Kuraq waynaq warminqa sumaqtas achalata qusanpa tayta mamanwan riqsichikunanpaq k’achay k’achaytaraq rurachikun.

Ch’askataqsi waqaylla waqakun:

-Imaynan ñuqa kayhina uyayuq taytaykiqta riyman- nispas qusantapas nin.

Qusanñataqsi llakisqa nin:

-Taytaypa kamachikamusqantaqa kasunaymi, mana chayqa phiñakunmanmi, imanasunmanmi hinallan ñuqanchisqa risunchis, mama taytay riqsimunaykipaq.

Kuraq waynaq warminñataqsi uywasqan warmata sapa p’unchaw Ch’aska qhawaqta kachamun:

-!Phaway, qusaypa wawqinpa warminta qhawarqamuy!, ¿imaynachá riqsichikuq rinanpaq kachkan?- nispa.

Warma kachamusqanqa kutispas willan:

-Ima millay uyayuqmi chay warmiqa kasqa, machu allqullan kawallunpas kasqa.

Ch’askaqa waynanpa tayta mamanwan riqsichikuq rinanpaqqa machu allqullantas aysachikamun, chaypi sillakuspa rinanpaq.

Ñas chay yuyasqa p’unchawqa chayamunña.

Manchay khuyayta waqaykuspas Ch’askaqa maman Ankata mañakun:

-¡Mamay, amahina kaychu, kutimuy, kaypin ususiyki waqachkani!- nispas khuyay khuyayta waqaykuspa waqyaykachakun.

Chayllamansi ankaqa hanaqpachamanta rikhurimun.

Ch’askaqa utqayllas mamanta rikuspa qunqurchakilla mañakun:

-¡Mamay, munasqayki wawaykitaq kani, ama kayta rurawaychu, nisyutan kay waynata munakuni!- nispa anka mamanta waqyakun.

Chaysi ankaqa Ch’askata ñin:

-Ama ususiy waqaychu- nispas yapamanta lluq’i uyanpi laqhan, wakmantas ñawpaq sumaq uyanman tukurqapun. Ch’askaqa sumaq sumaq sipas warmimansi tukurqapun.

Ankaqa kawallunkunatapas munay quri kawallumansi tukurqachipun.

Kawallunpas allqumantas aguilillu kawalluman tukurqapun, qurimantas chaki irrahinpas, anchata k’ancharispas llaqta k’ikllukunatapas puririn.

Ch’askapas ancha  munay warmimansi tukupun.

Waynaq taytanpa  wasinmansi chayanku, paywansi Ch’askaqa riqsichikun, qhawaykuspankuhinas Ch’askataqa  munakunku.

Kuraq waynaq warmintaqsi umanta k’umuykuspa ancha phiñasqa qhipapun. Manas imayna wasinman kutiytapas atinraqchu.

Chaypi tukukun.

El águila

Dicen que en el pueblo de P’itiq había una mujer llamada Pitukacha, que no podía tener hijos. Vivía bastante tiempo con su esposo y ambos deseaban mucho tener hijos.

—¡Quién como las personas que pueden tener hijos! ¡Yo no tengo hijos! —decía Pitukacha.

Un día, decidió ir donde la mamá Asunta a hacerle un ruego:

—Mamá grande, no puedo tener hijos. No sabes cómo me siento cuando veo a las personas que tienen sus hijitos. Mi esposo y yo queremos tener hijitos, pero yo no puedo. Tú sabes preparar medicinas para las mujeres como yo, mamita Asunta.

—Pitukacha, por tratarse de ti nomás voy a preparar esa medicina. Pero no debes avisarle a nadie sobre esto, no puedes mostrarle a nadie. Nadie debe saber ni ver —le respondió la mamita Asunta—. Escúchame bien, tempranito debes tomar esa medicina, pero que nadie te vea. Pitukacha, dejaré mate todas las mañanas en una vasija de tiesto detrás del cerco de tu casa. Tienes que ir rápido a tomar ese remedio.

Al día siguiente, muy tempranito, Pitukacha fue a tomar el remedio. Sin embargo, la vasija de tiesto ya estaba vacía. Observó asustada la vasija vacía y regresó muy triste a su casa.

Dicen que el remedio se lo había tomado un caminante que, por andar caminando un largo trecho, tenía mucha sed. Además, el remedio tuvo para él un sabor agradable.

Mientras Pitukacha continuaba muy triste por no encontrar el mate, el caminante continuaba andando en su ruta y se encontraba ya muy lejos pues iba apresurado. Ni siquiera se acordaba del mate que había tomado.

Después de que hubo caminado muy rápido y por bastante tiempo, su pantorrilla izquierda, sin mediar razón, comenzó a hincharse. Cada paso resultaba doloroso para el hombre. La pantorrilla no sólo se hinchó sino también le comenzó a pesar. El hombre, asustado, se puso a descansar a un lado del camino.

—¡Qué habrá sido esa porquería! —dijo recordando el mate que había tomado—. Claro, seguramente el mate que he tomado está haciendo que se hinche mi pie. Tal vez algún condenado me quiere agarrar.

Era tanto el dolor que el caminante ya no aguantaba más. Ni siquiera se podía tocar la pantorrilla porque mientras más se tocaba, más le dolía y así se hinchaba más y más.

Estuvo con la pantorrilla hinchada durante siete meses. Luego ya no pudo caminar. Vivía echado sin poder ir a ningún lado, hasta que un día su pantorrilla reventó como una papa: una hermosa niña nació.

El hombre, muy asustado, arrojó a la criatura encima de un árbol de t’ankar.

—¡Qué cosa será eso! —muy asustado, el caminante se fue por donde acostumbraba.

La niñita lloraba inconsolablemente encima del árbol de t’ankar.

Al escuchar el llanto de la niña, un águila que volaba por el cielo se posó en el árbol de t’ankar. Acarició a la niñita, luego la tomó con sus patas y dando vueltas y vueltas desapareció en el inmenso cielo.

El águila llevó a la guagua hasta una roca grande llamada Aranq’uma, que nadie sabe dónde está. Allí dentro la criaba en una linda cuna de oro. Desde cerros muy lejanos el águila le traía su comida. Pasaron los días y a la guagua le comenzaron a crecer cabellos rubios de oro. El águila le puso de nombre Ch’aska.

Pasó mucho tiempo desde que comenzaron a vivir en esa roca. La guagüita creció y se convirtió en una hermosa jovencita cuyos hermosos cabellos brillaban mucho.

El águila iba, día tras día, a pueblos lejanos y buscaba oro para su hija. Al regresar, contaba cada uno de los cabellos de su hijita. La criaba con mucho amor.

Cuando el águila partía, Ch’aska se acercaba a la puerta de la roca y se calentaba al sol. Un día, un joven cazador de venados pasó debajo de la gran roca y se quedó muy asustado al ver a Ch’aska. Ella era tan hermosa que el joven no se atrevía a verle los ojos.

El joven pasaba cada día por debajo de la gran roca, así logró robarle el corazón a Ch’askita. Como todos los días la mamá águila se iba a los pueblos lejanos a buscar comida, Ch’aska podía acercarse a la puerta de la roca. Un día el joven se animó a hablarle:

—Oye, Ch’askita, ven, ¡baja!

Ch’aska hizo como que no había escuchado. Sin embargo, el joven insistió tanto que Ch’aska bajo hasta donde estaba él. Los dos comenzaron a entenderse muy bien, poco a poco llegaron a quererse mucho y finalmente se enamoraron.

—Ch’askita, te quiero mucho. Tu linda cabellera y tus lindos ojos me han robado el corazón. Pero, ¿dónde has estado que nadie te ha visto? —le dijo el joven.

Entonces, el joven, para eternizar ese profundo amor que sentía, le sacó uno de sus cabellos de oro.

—¡Para qué me has sacado mi cabello! —dijo Ch’askita— Ahora, por culpa tuya mi madre me va a botar. Ella cuenta todos los días mis cabellos.

A la puesta del sol, la mamá águila regresó y le contó los cabellos a Ch’aska. Al no encontrar sus cabellos completos, le preguntó muy enojada:

—¿Quién te ha sacado tu cabello?

—Mamá, tu lorito me lo ha sacado.

Entonces, la mamá águila mató al lorito:

—Para que ya no te saque los cabellos.

Al día siguiente, el joven le volvió a quitar un cabello. Cuando el águila le reclamó, Ch’aska culpó al perrito. Por eso, el águila también lo mató.

Después de un tiempo, el joven se llevó con engaños a Ch’aska a un pueblo lejano. Ambos se perdieron.

El águila lloró amargamente al no encontrar a su hija y comenzó a buscarla.

Preguntando a toda la gente, encontró a Ch’aska junto al joven, en el pueblo de P’itiq.

—¡He llorado tanto buscándote! ¿Cómo has volado desde nuestra casa hasta aquí? Pero ya te encontré y ahora me vas a escuchar. Como te has escapado sin mi permiso, voy a quitarte tu belleza. ¡Te voy a hacer sufrir! —diciendo eso, el águila golpeó con su mano derecha la mejilla izquierda de Ch’aska y la cara de ésta se convirtió en una cara de caballo.

—Nunca me vayas a buscar —le dijo el águila con el corazón muy herido y se fue volando con rapidez. Era tanto su dolor que continuaba llorando desesperadamente.

Por todo ello, Ch’aska también se puso a llorar. Pese a que el joven la consolaba, nada podía calmar el corazón triste de Ch’aska.

—Por mi culpa tu madre te ha hecho esto. Ya que yo te he traído, así yo mismo te voy a criar —le decía el joven intentando tranquilizarla.

El joven tenía solamente dos hermanos, él era el menor. Justo en esos momentos, sus padres les dijeron:

—Queremos conocer a nuestras nueras. Tenemos que repartir nuestros bienes entre ustedes.

Entonces, todos acordaron un día para que sus padres conocieran a sus mujeres.

La mujer del hermano mayor se mandó a hacer adornos muy elegantes para presentarse ante los padres de su esposo. En cambio, Ch’aska no hacía más que llorar:

—¡Cómo voy a ir yo así, con esta cara, a donde tus padres!

—Yo debo obedecer lo que dice mi padre. Si no lo hago, se enojará mucho conmigo. Qué vamos a hacer, así nomás tendremos que ir.

Todos los días, la esposa del hermano mayor enviaba a su criada para espiar a Ch’aska:

—Anda a ver a la esposa de mi cuñado. ¿Cómo estará preparándose para conocer a los padres?

Luego de volver, la criada le dijo:

—Esa mujer es tan fea, que de caballo sólo tiene un perro viejo.

Ch’aska sólo pudo conseguir un perro viejo para ir a conocer a los padres de su amado.

Entonces, pasado un tiempo, el día esperado llegó y Ch’aska comenzó a llorar tristemente, suplicando la presencia de su mamá águila:

—¡Mamita, por favor, regresa! ¡Aquí está tu hija llorando! —una y otra vez, gimiendo con desesperación, llamaba al águila.

De pronto, el águila apareció volando en el cielo. Al verla, Ch’aska le pidió de rodillas:

—Mamá, pese a todo soy tu hija. Tú me quieres. No me hagas esto. A este joven lo amo demasiado.

—Ya no llores, hijita —diciendo esto, golpeó nuevamente la mejilla izquierda de Ch’aska y su rostro volvió a ser hermoso. Ch’aska era nuevamente una linda joven.

El águila también convirtió al perro viejo en un caballo agilillo, con sus herrajes de oro que brillaban intensamente cuando caminaba por el pueblo.

Así pues llegaron a la casa de los padres del joven y el joven les presentó a Ch’aska. Solamente con verla, empezaron a quererla.

La esposa del hermano mayor, bajando la cabeza se quedó muy enojada. Dicen que ni siquiera sabía como regresar a su casa.

Ilustración: Jaime Araoz

Diseño y diagramación: Nicolás Marreros y Alfredo Velarde

Síguenos en:
facebook
twitter
en linea:

GIRH


Proceso de Planificación del Desarrollo de los Distritos del Valle Sur del Huatanay

PLAN
Plan de Gestión Urbano Ambiental del Valle Sur de Cusco


DIAGNOSTICO
Diagnostico de Recursos Naturales del Cusco y su Área de Influencia

VISION
Aportes para una Visión de Futuro Cusco


VISION
Programa WILLAY

Categorias

Archivos

Páginas

Meta